अहिल्यानगरमधील ऐतिहासिक पळशी
गढी, वाडा आणि विठ्ठलाचे देखणे मंदिर !
अहिल्यानगर जिल्ह्यातील पारनेर तालुक्यात वसलेले पळशी हे एक ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वारसा लाभलेले गाव आहे. शहरापासून अवघ्या ४० किलोमीटर अंतरावर असणारे हे टुमदार गाव, आपला समृद्ध इतिहास आणि मनमोहक वास्तूंनी पर्यटकांना आकर्षित करते.
पळशीला कसे पोहोचाल?
तुम्ही टाकळीढोकेश्वर येथील प्रसिद्ध पांडवलेणी पाहून, तिथून पुढे २० किलोमीटर अंतर कापून पळशी गाठू शकता. प्रवासातच तुम्हाला इतिहासाच्या खुणा दिसू लागतील.
पळशीचा गढीवजा भुईकोट किल्ला:
इतिहासाचा साक्षीदार गावात प्रवेश करण्यापूर्वीच दूरूनच दिसणारा पळशीचा भक्कम भुईकोट किल्ला तुमचे लक्ष वेधून घेतो. चहूबाजूंनी तटबंदीने वेढलेले हे संपूर्ण गाव या भुईकोटाच्या आतच वसलेले आहे. हा किल्ला केवळ एक वास्तू नसून, तो या गावाने पाहिलेल्या शौर्याचा आणि पराक्रमाचा साक्षीदार आहे.
किल्ल्याचा इतिहास:
होळकरांचे दिवाण रामजी यादव-कांबळे पळशीकर यांचे पुत्र आनंदराव पळशीकर यांनी पानिपतच्या रणसंग्रामात गाजवलेल्या पराक्रमाबद्दल त्यांना हे गाव इनाम मिळाले. त्यानंतर पळशीकरांनी येथे भव्य भुईकोट, देखणा लाकडी वाडा आणि सुंदर मंदिराची उभारणी केली. या भुईकोटाचे बांधकाम १७०९ ते १७१९ या काळात रामराव अप्पाजी कांबळे – कुलकर्णी या जहागीरदारांनी पूर्ण केल्याची माहिती मिळते. किल्ल्यात प्रवेशासाठी दोन भक्कम प्रवेशद्वारे आहेत; यातील उत्तरेकडील मुख्य दरवाजाला दोन बुरूज आणि त्यावर दोन सुस्पष्ट शिलालेख कोरलेले आहेत, जे या किल्ल्याच्या गौरवशाली इतिहासाची साक्ष देतात.
महादेव मंदिर:
पेशवाईच्या काळातील दगडी सौंदर्य किल्ल्यामध्येच असलेले महादेवाचे मंदिर हे पूर्णपणे दगडात बांधलेले असून, त्याची रचना अप्रतिम आहे. गोलाकार छत असलेल्या या मंडपात एकही खांब नसणे हे त्यावेळच्या स्थापत्यकलेचे उत्तम उदाहरण आहे. गाभाऱ्यातील सुरेख शिवलिंग आणि भिंतीवरील आकर्षक खिडक्या मंदिराची शोभा वाढवतात. हे मंदिर बहुधा पेशवाईच्या काळात बांधले गेले असावे.
पळशीकरांचा लाकडी वाडा:
काष्ठशिल्पाचे अद्भुत सौंदर्य पळशीकरांचा लाकडी वाडा म्हणजे काष्ठशिल्पाचा एक अद्भुत नमुना आहे. एकेकाळी चार मजली असलेला हा वाडा सध्या तीन मजली अवस्थेत आहे. या वाड्यावर अननसाच्या पानांसारखी नक्षी, अंबारीसह हत्ती, विविध देव-देवतांच्या मूर्ती आणि फुलांची परडी यांसारखी अप्रतिम शिल्पे कोरलेली आहेत. वाड्याच्या वरच्या मजल्यावर जाण्यासाठी आकर्षक जिने आहेत. सध्या वाड्याचे मालक पळशीकर इंदूर येथे वास्तव्यास असल्याचे समजते.
राही-रखुमाई आणि विठ्ठल मंदिर:
भक्तांचे श्रद्धास्थान भुईकोटाच्या बाहेर, दक्षिण दरवाजाजवळ असलेले राही-रखुमाई आणि विठ्ठल मंदिर हे या गावातील आणखी एक महत्त्वाचे ठिकाण आहे. मंदिराचे सुरेख प्रवेशद्वार आणि त्यावर असलेला नगारखाना लक्ष वेधून घेतो. मंदिराला चहूबाजूंनी तटबंदीसारखे बांधकाम आहे.
मंदिराची रचना सभामंडप आणि गाभारा अशी आहे. अठरा दगडी आणि नक्षीदार खांबांनी तोलून धरलेला सभामंडप खास पाहण्यासारखा आहे. गाभाऱ्यातील काळ्या पाषाणात घडवलेली विठ्ठलाची मूर्ती अभ्यासकांच्या मते कृष्णरूपातील विठ्ठलाची आहे, कारण तिच्या तळपट्टीवर गायीची शिल्पे कोरलेली दिसतात. विठ्ठलाच्या दोन्ही बाजूंना राही आणि रखुमाईच्या संगमरवरी मूर्ती आहेत. मंदिराबाहेर एक छोटीशी पुष्करणी (विहीर) आहे, आणि तिच्या पलीकडे राजघराण्यातील व्यक्तींच्या समाधी व मंदिरे आहेत.
पळशी हे गाव केवळ इतिहासाच्या खुणाच नाही, तर शांत आणि निसर्गरम्य वातावरणात भटकंतीचा एक अनोखा अनुभव देते. त्यामुळे इतिहासाचे आणि संस्कृतीचे चाहते असाल, तर अहिल्यानगरच्या पळशी गावाला नक्की भेट द्या!
संकलन - सुदाम साळुंके सर
- 
